Croeso i rifyn diweddaraf cylchlythyr Prosiect Adfer Dalgylch Gwy Uchaf

Mae'r haf wedi dod â thymor prysur arall ar draws dalgylch Gwy uchaf. Dros yr ychydig fisoedd diwethaf, rydym wedi dechrau tymor newydd o drin planhigion goresgynnol, wedi dathlu Diwrnod Mudo Pysgod y Byd, wedi croesawu ymwelwyr i'r dalgylch, ac wedi rhannu gwybodaeth â chydweithwyr ledled y DU.

Yn y rhifyn hwn, rydym yn archwilio’r rhesymau pam mae blaenddyfroedd Gwy uchaf mor bwysig, yn clywed gan ffermwr arall rydym yn gweithio gydag ef, yn cwrdd ag aelod o dîm y prosiect, ac yn darganfod rhywfaint o'r bywyd gwyllt sy'n gwneud ein hafonydd mor arbennig yn ystod misoedd yr haf.

Fel bob amser, mae'r erthyglau isod wedi'u hysgrifennu gan aelodau o dîm y prosiect – yn rhannu'r wybodaeth ddiweddaraf o lannau'r afonydd a'r ffermydd lle mae'r gwaith hwn yn digwydd bob dydd.

Helpu ffermwyr i wneud y mwyaf o ddata tywydd lleol – gan Bridie

Gall gwybod yn union pryd mae'r amodau'n iawn ar gyfer gwasgaru maethynnau y tu allan i'r cyfnod gwaharddedig wneud gwahaniaeth gwirioneddol i gynhyrchiant fferm ac iechyd afonydd.

Yn ystod mis Ebrill, bu Prosiect Adfer Dalgylch Gwy Uchaf yn gweithio gyda Dŵr Cymru a grwpiau clwstwr ffermydd lleol i osod dwy orsaf dywydd newydd yn nalgylch afon Ieithon, i'r gogledd-ddwyrain o Landrindod.

Mae'r gorsafoedd yn darparu gwybodaeth leol fanwl gywir am lawiad, lleithder pridd, tymheredd pridd a rhagolygon tywydd, gan helpu ffermwyr i wneud penderfyniadau mwy gwybodus am wasgaru maethynnau a slyri.

Mae defnyddio data tywydd lleol yn lleihau'r risg y bydd maethynnau gwerthfawr yn cael eu golchi i mewn i gyrsiau dŵr cyfagos yn ystod cyfnodau o dywydd gwlyb, gan wella effeithlonrwydd ar y fferm wrth helpu i ddiogelu ansawdd dŵr.

Mae'r wybodaeth ar gael drwy ap hawdd ei ddefnyddio a bydd hefyd yn helpu i ddangos arferion da ar draws y dalgylch ehangach wrth i ragor o ffermwyr ddechrau defnyddio'r system. Bydd Bridie yn monitro'r defnydd o'r data a bydd yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf mewn cylchlythyrau diweddarach.

Os ydych chi'n ffermio yn nalgylch afon Ieithon a hoffech chi ragor o wybodaeth am y gorsafoedd tywydd hyn, cysylltwch â ni gan ddefnyddio cyfeiriad e-bost y prosiect: AdferGwyUchaf@cyfoethnaturiol.cymru

Ffotograff: Un o ddwy orsaf dywydd newydd yn nalgylch afon Ieithon

Lleisiau o'r dalgylch – gan Brendan

Mae gweithio gyda ffermwyr wrth wraidd Prosiect Adfer Dalgylch Uchaf Gwy. Yn y rhifyn hwn, fe wnaethon ni siarad â ffermwr o'r dyffryn islaw Pumlumon, tarddle afon Gwy, ynglŷn â pham y gwnaeth ddewis cymryd rhan. Rydym wedi cwblhau gwaith ar y fferm hon a sawl fferm gyfagos i greu coridor hir o lan afon warchodedig, sy'n lluosi’r effeithiau cadarnhaol sy’n deillio o ymdrechion gwella cynefin ar hyd afonydd.

Pam wnaethoch chi benderfynu gweithio gyda'r prosiect?

“Roedd gen i ddiddordeb mewn gosod ffensys ar hyd yr afon a gweld sut y gallem gadw’r defaid allan o’r dŵr. Curodd Brendan ar y drws un diwrnod a dechreuon ni siarad, ac mae pethau wedi mynd o'r fan honno.”

Pa waith sydd wedi digwydd ar eich fferm?

“Rydyn ni wedi gosod ffensys ar hyd yr afon ac wedi gosod trac newydd, sy’n golygu nad oes angen i ni groesi’r afon gyda da byw mor aml. Mae gennyn ni system symudol i drin defaid ar yr ochr arall hefyd, felly mae'n llawer haws rheoli'r praidd heb eu harwain drwy'r afon.”

Sut mae hynny wedi helpu?

“Mae’n arbed traul ar beiriannau ac yn gwneud y broses o drin defaid yn haws, ac mae’n well i’r afon hefyd.”

Pam ydych chi'n meddwl bod hi’n bwysig i ffermwyr weithio gyda’i gilydd?

“Os bydd pawb yn ildio darn bach o dir ar gyfer cynefin, mae'r cyfan yn dod at ei gilydd ac yn dod yn llawer mwy ystyrlon. Mae gweithio ar draws llawer o ffermydd yn cael effaith llawer mwy na gwneud un rhan fach ar ei phen ei hun.”

Beth fyddech chi'n ei ddweud wrth ffermwr arall sy'n ystyried cymryd rhan?

“Edrychwch eto ar yr hyn sy’n cael ei gynnig a gwrandewch ar yr hyn sydd gan bobl i’w ddweud. Mae pawb braidd yn ansicr ar y dechrau, ond gweithio gyda'n gilydd yw'r ffordd orau ymlaen.”

Pam mae blaenddyfroedd afon Gwy uchaf yn bwysig – gan Nickie

Mae rhan uchaf afon Gwy yn dechrau fel rhwydwaith o nentydd bach, gwlyptiroedd ucheldirol a llednentydd, ond mae'r blaenddyfroedd hyn yn chwarae rhan hanfodol yn iechyd y system afonol gyfan. Mae dalgylchoedd uchaf iach yn helpu i arafu llif y dŵr, dal gwaddod, gwella ansawdd dŵr, a darparu cynefinoedd pwysig, yn enwedig ar gyfer pysgod sy’n silio. Dyna pam rydyn ni'n mabwysiadu dull dalgylch cyfan wrth adfer afon Gwy.

Pan fydd y rhannau uchaf hyn wedi'u difrodi, nid yw'r effeithiau'n aros i fyny'r afon. Gall gwaddod, maethynnau a rhywogaethau goresgynnol i gyd gael eu cario ymhellach i lawr y dalgylch, gan effeithio ar gynefinoedd ac ansawdd dŵr filltiroedd lawer i ffwrdd. Mae lansiad diweddar Siarter Afon Gwy wedi helpu i dynnu sylw at ba mor bwysig yw gweithio ar draws y dalgylch cyfan – sydd wrth wraidd ein gwaith – ac ar draws ffiniau.

Mae ein prosiect yn canolbwyntio ar gamau ymarferol lle gallant wneud y gwahaniaeth mwyaf. Gan weithio ochr yn ochr â ffermwyr, tirfeddianwyr a sefydliadau eraill, rydym yn adfer glannau afonydd, yn plannu coed ar lannau afonydd, yn creu cynefinoedd gwlyptir, yn rheoli rhywogaethau goresgynnol, ac yn cyflawni mesurau arafu'r llif sy'n fuddiol i gymunedau lleol ac afon Gwy i lawr yr afon trwy wahanol siroedd a gwledydd.

Drwy wella'r blaenddyfroedd heddiw, rydym yn helpu i sicrhau afon iachach a mwy gwydn ar gyfer cenedlaethau i ddod.

Ffotograff: Lleoliadau posibl mesurau cadarnhaol ar draws dalgylch [Ffynhonnell: Parc Cenedlaethol Dyffrynnoedd Swydd Efrog – canllaw ymarferol i ffermwyr]

Dathlu Diwrnod Mudo Pysgod y Byd – gan Paul

Ar 23 Mai, ymunodd Cyfoeth Naturiol Cymru â sefydliadau ledled y byd i ddathlu Diwrnod Mudo Pysgod y Byd – digwyddiad byd-eang sy’n tynnu sylw at ba mor bwysig yw afonydd sy’n llifo’n rhydd a phoblogaethau iach o bysgod.

Fel rhan o raglen ddigwyddiadau Cymru gyfan Cyfoeth Naturiol Cymru, ymunodd Prosiect Adfer Dalgylch Gwy Uchaf ag Ymddiriedolaeth Natur Sir Faesyfed a Sefydliad Gwy ac Wysg i gynnal digwyddiad i deuluoedd yng Ngwarchodfa Natur Gilfach.

Mwynhaodd ymwelwyr drochi yn afon Marteg a sgyrsiau anffurfiol am y teithiau rhyfeddol a wneir gan bysgod mudol, gan gynnwys yr eog, y llysywen, yr herlyn a’r wangen. Roedd y diwrnod hefyd yn arddangos y gwaith yr ymgymerir ag ef ar draws dalgylch Gwy uchaf i wella cynefinoedd ac ailgysylltu afonydd ar gyfer bywyd gwyllt.

Tynnodd y digwyddiad sylw at ba mor bwysig yw rhannu ein gwybodaeth am y pwysau ar yr afon mewn ffordd hwyliog a gweithio gyda sefydliadau eraill er mwyn sicrhau ein bod yn cyfuno ein hymdrechion i amddiffyn ac adfer afon Gwy.

Ledled Cymru, cynhaliodd cydweithwyr o brosiectau Pedair Afon LIFE a LIFE Afon Dyfrdwy ddigwyddiadau yn eu dalgylchoedd eu hunain hefyd, gan ddangos sut mae ymdrechion adfer afonydd yn digwydd ledled y wlad er budd bywyd gwyllt, pobl a chenedlaethau'r dyfodol.

Ffotograff: Dathlu Diwrnod Mudo Pysgod y Byd yng Ngwarchodfa Natur Gilfach

Ffotograff: Trochi yn afon Marteg

Cwrdd â'r tîm – Catherine

Ymunodd Catherine â Phrosiect Adfer Dalgylch Gwy Uchaf yn gynharach eleni fel uwch-swyddog, gan helpu i gyflawni gwaith adfer afonydd ymarferol ar draws y dalgylch.

Ar ôl tyfu i fyny ar fferm gymysg o ddefaid a chig eidion ym Mannau Brycheiniog, datblygodd Catherine werthfawrogiad cynnar o'r berthynas agos rhwng ffermio, afonydd a bywyd gwyllt. Ar ôl astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth, datblygodd yrfa amrywiol yn gweithio i awdurdodau lleol, ymddiriedolaeth natur a'r Weinyddiaeth Amddiffyn cyn dychwelyd adref i’r Canolbarth.

Mae ei rôl bellach yn cynnwys gweithio'n agos gyda ffermwyr, cydweithwyr coedwigaeth, contractwyr a sefydliadau i ddatblygu a chyflawni prosiectau adfer ar draws dalgylch uchaf afon Gwy. Nid oes dau ddiwrnod yr un peth… o gynnal arolygon o afonydd a thrafod syniadau ynghylch byrddau cegin fferm i oruchwylio prosiectau “arafu’r llif” ac adfer glannau afonydd.

Fel mae Catherine yn ei ddweud:

“Rwy’n mwynhau dod o hyd i atebion ymarferol sy’n gweithio i ffermwyr a’r afon yn fawr iawn. Mae meithrin cydberthnasau â thirfeddianwyr a phartneriaid yn un o rannau mwyaf gwerth chweil y swydd, ac mae'n gyffrous gweld sut y bydd y gwaith hwn yn parhau i ddatblygu yn y dyfodol.”

Ffotograff: Catherine a'i chydymaith ffyddlon, Flossie!

Haf ar yr afon – gan Henry

Yr haf yw un o'r amseroedd gorau i archwilio rhannau uchaf afon Gwy a darganfod y bywyd gwyllt sy'n dibynnu ar afonydd iach.

Cadwch lygad allan am y rhywogaethau canlynol:

• Crafanc y dŵr, y mae ei flodau gwyn yn goleuo'r afon o fis Mehefin ymlaen wrth ddarparu cynefin pwysig o dan yr wyneb.
• Gweision neidr a mursennod, yn hela dros wlyptiroedd a dŵr sy'n llifo'n araf.
• Ystlumod Daubenton, yn sgimio'n isel ar draws yr afon gyda'r cyfnos yn chwilio am bryfed.
• Gwenoliaid y glennydd, yn nythu mewn glannau afonydd tywodlyd ledled y dalgylch.
• Gweilch y pysgod, a welir o bryd i'w gilydd yn pysgota cyn dychwelyd i'r de yn ddiweddarach yn y flwyddyn.
• Nadroedd y gwair, a welir yn aml yn torheulo wrth afonydd neu'n nofio ar draws y dŵr.

Os gwelwch chi unrhyw fywyd gwyllt diddorol yr haf hwn, ystyriwch gyflwyno eich cofnodion i'ch canolfan cofnodion biolegol leol, fel BIS, i helpu i wella ein dealltwriaeth o rywogaethau ar draws y dalgylch.

Mae Cyfeillion Afon Gwy hefyd yn gofyn am eich help i gofnodi pob tro rydych chi wedi gweld Ranunculus ar draws dalgylch afon Gwy. Cyflwynwch eich ffotograffau a phob tro rydych chi wedi gweld y rhywogaeth yma.

Ffotograff: Mae gwalch y pysgod gwrywaidd (‘tad’) yn rhoi pysgodyn i aderyn ifanc yn ei nyth – tynnwyd y ffotograff ar ran uchaf afon Gwy y llynedd. Cydnabyddiaeth: John Williams

Ffotograff: Crafanc y dŵr ar afon Marteg

Dysgu gyda'n gilydd: rhannu gwybodaeth ac arferion gorau

Cynhadledd y Ganolfan Adfer Afonydd, Casnewydd – gan Daisy

Ym mis Mai, fe wnaethon ni fynd i gynhadledd flynyddol y Ganolfan Adfer Afonydd yng Nghasnewydd, gan ddod ag ymarferwyr adfer afonydd, ymchwilwyr a sefydliadau o bob cwr o'r DU ynghyd i rannu'r syniadau a'r wybodaeth arloesol ddiweddaraf ym maes adfer afonydd.

Roedd y digwyddiad yn gyfle gwych i ddysgu o brosiectau sy'n mynd i'r afael ag ystod eang o heriau, o fesurau arafu'r llif ac ysgolion pysgod i weithio gyda ffermwyr ac adfer prosesau afonydd. Roedd hefyd yn galonogol gweld llawer o'r themâu a drafodwyd yn cael eu hadlewyrchu yn y gwaith sydd eisoes yn digwydd yma yn nalgylch uchaf afon Gwy.

Darparodd y gynhadledd ddigon o ysbrydoliaeth a syniadau newydd y gallwn barhau i'w hymgorffori yn ein gwaith wrth i'r prosiect ddatblygu.

Ffotograff: 27^ain Gynhadledd Flynyddol y Ganolfan Adfer Afonydd yng Nghasnewydd

Partneriaethau’n tyfu gyda Coed Cadw – gan Susie

Yn gynharach y mis hwn, croesawodd Susie gydweithwyr o Coed Cadw, y Woodland Trust yng Nghymru, ynghyd ag Ymddiriedolaeth Natur Sir Faesyfed a thyddynnwr i fferm ar un o lednentydd Afon Irfon. Mae’r prosiect wedi cyflawni gwaith plannu coed a gwrychoedd ar y fferm, gan ddefnyddio planhigion a gyflenwyd gan Coed Cadw drwy ein partneriaeth.

Dangosodd yr ymweliad sut mae gwrychoedd newydd, wedi’u plannu ar draws llethrau yn unol â manylebau’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy, yn helpu i arafu llif dŵr ffo i’r afon, tra bo ffensio coetir brodorol a phlannu coed newydd yn cefnogi adfywiad naturiol ac yn gwella cynefinoedd glan yr afon.

Roedd tîm Coed Cadw yn falch o weld pa mor dda y mae’r coed a blannwyd wedi ymsefydlu yn dilyn gwanwyn gwlyb, gan roi cyngor ar sut i’w rheoli yn y dyfodol, yn ogystal â thrafod sut gallant ddal ati i gefnogi tirfeddianwyr sydd â diddordeb mewn gwarchod ac adfer coetir hynafol.

Ffotograffau: Ymweld â gwrych newydd ei blannu gyda Coed Cadw

Rhannu adferiad Gwy Uchaf gydag arbenigwyr dŵr croyw yn y DU – gan Hilary

Yn ddiweddar, croesawodd Prosiect Adfer Dalgylch Gwy Uchaf arbenigwyr dŵr croyw o asiantaethau llywodraethau’r DU yn ystod y Grŵp Dŵr Croyw Rhyngasiantaethol, y bu CNC yn ei letya eleni.

Daeth ymwelwyr o Loegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon i nifer o safleoedd adfer afonydd CNC yng Nghymru i weld amrywiaeth o waith adfer ymarferol. Cafwyd un ymweliad â’n safle ar afon Gwy lle rydym yn treialu dull ‘gwrth-gnoi’ arloesol i sefydlogi glannau’r afon gan ddefnyddio polion mawr o helyg byw. Y syniad y tu ôl i’r dull hwn yw gyrru polion mawr o helyg byw yn ddwfn i lan yr afon er mwyn i systemau’r gwreiddiau helpu i leihau erydiad y lan, gan sicrhau bod y tyfiant newydd uwchlaw uchder pori defaid ac felly’n dileu’r angen am ffens, a thros amser bydd yn darparu cysgod sy’n fawr ei angen ar hyd yr afon. Dangosodd ein cydweithwyr yn y DU gryn ddiddordeb a brwdfrydedd yn y datrysiad hwn.

Roedd yr ymweliad yn gyfle i arddangos y gwaith cydweithredol sy’n digwydd ar draws y dalgylch gan hefyd gyfnewid syniadau â chydweithwyr sy’n wynebu heriau tebyg mewn mannau eraill yn y DU. Mae rhannu gwybodaeth fel hyn yn helpu i sicrhau bod technegau adfer yn parhau i esblygu a gwella er budd afonydd ledled y wlad.

Lluniau: Gwaith arloesol i sefydlogi glan yr afon gan ddefnyddio polion mawr o helyg byw

Meddwl fel dyfrgi – gan Susie

Yn ddiweddar, cwblhaodd tîm y prosiect hyfforddiant ar gynnal arolygon o ddyfrgwn gyda'r arbenigwr dyfrgwn enwog Geoff Liles, gan ddysgu mwy am ecoleg dyfrgwn, cynefin y rhywogaeth, a sut i gynnal arolygon i weld a ydynt yn bresennol. Roedd Geoff yn awyddus i dynnu sylw at y diffyg gwybodaeth a dealltwriaeth o faint o amser y mae dyfrgwn yn ei dreulio yn teithio ar draws tir, nid ar hyd afonydd yn unig.

Maent yn arbennig o hoff o frogaod a byddant yn teithio ar draws tir i gyrraedd pyllau dŵr pan fydd digonedd o frogaod, felly mae angen i ni feddwl am gadw eu llwybrau ar agor a darparu mannau tawel iddynt orffwys. Dangosodd Geoff ddigon o arwyddion o ddyfrgwn i ni ar afon Ieithon i'r de o Landrindod a byddwn yn defnyddio ein sgiliau newydd i arwain y gwaith rydym yn ei wneud ar draws rhan uchaf afon Gwy.

Ffotograff: Dyfrgi yn afon Gwy. Cydnabyddiaeth: Peter Lewis

Ynglyn â’r prosiect

Mae Prosiect Adfer Dalgylch Gwy Uchaf #AdferGwyUchaf wedi'i ariannu gan Gronfa Argyfwng Natur a Hinsawdd Llywodraeth Cymru, rhan o'r Rhaglen Gyfalaf Ansawdd Dŵr, i adfer cyflwr rhan uchaf afon Gwy. 

Nod cyffredinol y prosiect hwn yw gwarchod rhywogaethau a gwella cynefinoedd trwy fynd i'r afael ag amrywiaeth o bwysau sy'n effeithio ar yr afon. 

Sut i gysylltu a chadw mewn cysylltiad

Os hoffech gael eich ychwanegu at ein rhestr bostio ar gyfer diweddariadau yn y dyfodol, rhowch wybod i ni drwy'r cyfeiriad e-bost isod.

Pe bai'n well gennych gopi papur o'r cylchlythyr, cysylltwch â ni.

E-bost: AdferGwyUchaf@cyfoethnaturiol.cymru

Gwe: Gwefan Prosiect Adfer Dalgylch Gwy Uchaf

Y cyfryngau cymdeithasol: Facebook, Instagram, X